Ustad aşığın qızıldan qiymətli, milli sərvət dəyərində hər misrasını oxuyarkən qeyri- ixtiyarı el aşığını Dədə Qorquda bənzədirəm. Bu bənzətmə sadəcə hər iki ozanın adının qarşısındakı Dədə epiteti ilə bağlı deyil. Aşıq Ələsgərin Dədə Ələsgər olması, dədəlik ünvanına yüksəlməsi, mənim nəzərimdə Dədə Qorqud olması həm də onunla bağlıdır ki, Dədə Ələsgər də Dədə Qorqud kimi Oğuzun bilicisi idi. Dədə Ələsgər Azərbaycan türklərinin bütün milli-mənəvi, maddi dəyərlərini nəzmə çəkmişdir. Dədə Ələsgər yaradıcılığında Oğuz türklərinin ali keyfiyyətlərini, adət-ənənələrini, məişətini, dünya görüşünü, dini təsəvvürlərini, ictimai düşüncəsini, qəhrəmanlıq xüsusiyyətlərini görmək mümkündür.

Necə ki, Dədəm Qorqud nə desə olardı, necə ki qeybdən dürlü xəbərlər söylərdi, necə ki Tanrı onun könlünə ilham vermişdi, eləcə də Dədəm Ələsgərin söylədiyi hər söz Tanrının ona verdiyi ilhamdan, etdiyi hər kəlam dürdən idi…
Nə hikmətdirsə, Dədə Qorqud dastanında oğuzların at oynatdığı, qılınc çaldığı yerlər arasında Göyçə birinci gəlir, Dədə Ələsgər də Göyçədəndir. “Bəli deyib, yol-ərkana gəlmişəm” qoşmasını oxuyanda bu fikirlər daha da qüvvətlənir, özüm-özümü daha çox inandırmağa başlayıram ki, Dədə Ələsgər Qorqud Atanın həqiqi varisidir.

Ustad aşığın gözəllik ilmələrini seyr edəndə “Bəli deyib, yol-ərkana gəlmişəm” qoşması qarşıma çıxdı. Bu qoşmaya folklorşünas alim, professor H. Əlizadənin 1937-ci il nəşrində rast gəlmədim. Qoşma dəyərli alimimiz İslam Ələsgərin nəşr etdirdiyi “Aşıq Ələsgər Seçilmiş əsərləri. Şeirlər. Bakı, “Yazıçı” 1988” əsərində qoşmalar bölməsində beşinci sırada yer almışdır. Aşıq Ələsgər sözünün əks olunduğu 2004, 2014, 2021-ci il nəşrlərində də bu dəyərli sənət nümunəsi yer almış, qoşma ustad aşığın 2021-ci ildə nəşr edilmiş külliyyatında 6-cı sırada verilmişdir.
Qoşma səkkiz bənddən ibarətdir. 11 heca, birinci misrası 4+4+3, digər üç misrası isə 6+5 bölgüsünə uyğun gələn birinci bəndin qafiyələnməsi birinci və üçüncü misraları sərbəst, ikinci və dördüncü misraları həm qafiyə olmaqla qoşmanın tələblərinə uyğundur
Bəli deyib,// yol-ərkana //gəlmişəm, 4+4+3=11
Nəqş olub sinəmdə// eşqin kitabı.6+5=11
Çeşmi-nöbubətə //aşiq olmuşam, 6+5=11
Bir suala verrəm// yüz min cavabı. 6+5=11
(1.s.12)
Birinci şəxsin, Dədənin dilindən verilmiş ilk bəndin məzmunu özündə bir çox mətləbləri ehtiva edir. İlk misradan hasil olan odur ki, sanki ozanlar ozanı ustadını xatırlayır, ustad sözünü eşidib, göstərilmiş doğru yola “bəli” deyib ədəb-ərkanla keçir və Dədə ünvanına yüksəldiyini etiraf etmiş olur. Dədə Ələsgər burada Qurani Kərimin Əraf surəsinin 172- ci ayəsinə ( “……bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən (gələcək) nəsillərini çıxardıb onları özlərinə (birbirinə) şahid tutaraq: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?” -soruşmuş, onlar da: “Bəli, Rəbbimizsən!…) istinad edərək haqq aşığı olduğunu dilinə gətirmiş olur.
Professor Məhərrəm Hüseynov “ələst” sözünü aşağıdakı şəkildə izah edir:
“Ələst aləmi” məşhur “bəzmi-ələst” rəvayətinə işarədir və bu söz birləşməsi insanın dünyaya gəldiyi məkanı Tanrı dərgahı anlamındadır”. (5. s.138) Eyni ifadə, “Ələst aləmində demişəm “bəli” Aşığın “Dürdanəni səngi-siyah içində” qoşmasının son bəndində də işlənmişdir:
Adım Ələsgərdi, əslim Göyçəli,
Ələst aləmində demişəm “bəli!”
Həm aşığam, həm dərvişəm, həm dəli,
Canım gözəllərin yol qurbanıdı.
(1. s.28)
Qoşmanın əsasən məhəbbət mövzusunda olduğu və “ələst” sözünün izahı qeyd edildiyi üçün yenidən “Bəli deyib yol ərkana gəlmişəm” qoşmasının ilk misrasına, “ərkan” sözünə qayıdıram. “Ərkan” ərəb dilində “rükn” kökündən gəlib “ədəb qaydaları” mənasını ifadə edir. (2, s.99) Bu özünü təqdimdir, söz sənətkarı keçdiyi yolu, amalını, poetik məramını, öz kəlamı ilə ifadə edir. Misranın lirik qəhrəmanı, Ələsgər həyatı dərk etmiş, kamil insandır. Yalnız özünü tanıyan insan, kamil insan ətraf gerçəkliyin mahiyyətini dərk edə bilər ki, ilk misra Dədənin ətraf gerçəkliyi söz ilə təsvir etməsi üçün əsasdır. Yeri gəlmişkən, klassik poeziyada şairin özünü təqdimi faktına bir çox söz ustadlarının əsərlərində rast gəlirik. Məsələn, Nəsimi deyirdi ki, mən hərflərin dili, ruh ilə canam. Xətai də heca vəznində yazdığı qoşmalarında özünü tanıdandan sonra ətraf gerçəkliyin dərk edilə biləcəyini mümkün sayırdı:
Xətayi aydır: – Ya ğəni,
Verən mövla alır canı,
Əvvəl kəndi-kəndin tanı,
Sоnra elə nəzər eylə.
( 3.s.347)
Özünü təqdimdən sonrakı misra keçilmiş ömür yolunun etirafıdır.
İkinci misrada hər bir sözü mətn kontekstindən çıxarmadan anlamağa çalışıram. Dədə deyir: “Eşqin kitabı sinəmdə nəqş olub.” “Eşq kitabı” deyil, məhz “Eşqin kitabı”. Eşq sözü ərəb dilində “aşeqa”(sarmaşıq, sarmaşığın ağaca sarılaraq qidalanması, böyüyüb inkişafını ifadə edir) sözündən gəlir, şiddətli, insanı yandırıb yaxan, qəlbi zəngin edən, bəzən insana ağrı-acı verən sevgi, məhəbbət, Füzulinin dili ilə “afəti-can” deməkdir. Bu mənadan çıxış etsək, aşığın sinəsinə nəqş olan eşq məhəbbət, sevgi, vurğunluqdur. Əgər misrada “eşq kitabı” işlənsə idi, bunu fərqli dərk etmək olardı.
Üçüncü, qafiyələnmə baxımından sərbəst olan misrada aşıq “çeşmi-nöbubətə aşiq olmuşam”-deyir. Çeşm-fars dilində göz, məcazi mənada baxış, nəzər deməkdir. İzafət tərkibini müasir ədəbi dildə dərki üçün “nöbubət” sözünün izahına ehtiyac duyuruq.
Bu söz bir çox lüğətlərdə “nübüvvət” şəklində yazılır. Görünür, Aşıq bunu öz ləhcəsinə uyğun tələffüz edib və yaxud qoşma yazıya alınarkən “nöbubət” deyə qələmə alınıb. Dini terminlər lüğətində “nübüvvət” in izahı belədir:
“Allah ilə bəndələri arasında dünya və axirət ilə əlaqədar məlumatın verilməsi məqsədi ilə icra edilən “elçilik” vəzifəsi kimi tərif edilir. Azərbaycan dilində “peyğəmbərlik” kəlməsi kimi istifadə edilir.” Bunun ardınca lüğətdə “nübüvvətin” xüsusiyyətləri “Xəvvasi-nübüvvət” başlığı ilə sadalanır:
“sidq(doğruluq), əmanət, ismət(günahlardan uzaq olmaq) fətanət(iti zəka və yüksək qavrama qabiliyyətinə malik olmaq) və təbliğ(Allahın buyurduqlarını bəndələrə çatdırmaq)”.( 4.s. 236) Deməli, ilk misrada aşıq demək istəyir ki, doğru yola, haqq yoluna, islamın yoluna “bəli” deyib gəlmişəm, sinəmdə eşq, sevgi, məhəbbət, vurğunluq, təb var, “nöbubət” yəni, dünya və axirət barədə məlumata, baxışlara aşiq olmuşam, bu barədə məlumat verəcəyəm.
Sonuncu, misradan başlayaraq isə biz “nübüvvətin” xüsusiyyətləri ilə bir-bir tanış oluruq. Yəni, sonuncu misrada “Bir suala yüz min cavab verərəm” fikri, bədii cəhətdən mübağilə, müstəqim mənada, mətn kontekstində fətanət, aşığın iti zəka və yüksək qabiliyyətə malik olmasının etirafıdır.
Burada ardıcıllıq da önəmlidir. Məncə, sidqə(doğruluğa), ismətə, əmanətə(günahlardan uzaq olmaqdan), Allahın buyurduğunu bəndəyə çatdırma (təbliğdən) mərtəbəsinə yüksələn şəxs iti zəkaya sahib olandan sonra bunları sözlə tərif edə bilər.
Qoşmanın digər bəndlərində oxucu dünya və axirət barədə məlumatlarla tanış olur, bu məlumatlar, Aşığın öyrəndikləri sadəcə dini bilgilərdən ibarət deyil, həm də özünün gəldiyi qənaətidir.
Burada bir fakta da diqqət yetirmək lazım gəlir. Allahın sözün bəndələrə çatdırmaq funksiyası assosiativ olaraq Dədəm Qorqud qeybdən dürlü xəbərlər söylərdi deyimini xatırladır. Aşığın haqq sözü bəndəyə çatdırması, onu Dədə Qorqud səviyyəsinə yüksəldir, çünki Dədə Ələsgər də sözü yoxdan var edir, qeybdən dürlü sözlər söyləyir. Məhz bu söz birinci bəndin, ümumilikdə isə bütün bəndlərin mənasının dərk edilməsi üçün açar rolunu oynayır, Dədə Ələsgərin nə demək istədiyi bəlli olur.
İkinci bəndin izahına keçməzdən əvvəl professor Məhərrəm Hüseynovun Aşıq Ələsgər yaradıcılığından bəhs edən “Aşıq Ələsgərin söz ümmanı” əsərində “nöbubət” sözünün izahı ilə bağlı fikirlərinə də toxunmaq istərdim. Professor M. Hüseynov yazır ki, “Nübüvvət islamın 6 vacib əməllərindən birdir…”(5. s.138). Məhərrəm müəllimin izahı ilə dini terminlər lüğətində verilmiş izah təxminən üst-üstə düşür. Belə ki, islamın altı vacib şərtinə nəzər saldıqda aydın olur ki, onların birincisi elə Allahın varlığına və birliyinə inam, ikincisi, mələklər, üçüncüsü Allahın göndərdiyi kitablara, dördüncüsü peyğəmbərə, beşincisi axirət gününə, altıncısı isə qəza-qədərə inanmaqdır.
Gövhər sözüm// məclislərdə// yayılı, 4+4+3=11
Arif ondan// mətləb qanıb// ayılı.4+4+3=11
Əhli-ibadətlər// mömin sayılı, 6+5=11
Səxavətin// ondan çoxdu// savabı. 4+4+3=11
(1.s.12)
Daxili bölgü baxımından ilk bəndən bir qədər fərqlənən ikinci bəndin ilk misrası iki qüvvətli məcazla başlanır. Birincisi “söz” isminin qarşısında işlənmiş “gövhər” epiteti, digəri isə “sözün yayılması” məcazıdır. “Gövhər” epiteti dəyərli, saf mənasında işlədilib. Birinci misradan başlayaraq “yayılı”, “ayılı”, “sayılı” indiki zamanda olan feillər təkcə fikri tamamlamır, həm də tam qafiyələnməni təmin edir. Sonuncu misranın son “savabı” sözü isə qoşmanın janr tələblərinə uyğun olaraq birinci bəndin ikinci misrasında “kitabı”, dördüncü misrasındakı “cavabı” sözləri ilə həm qafiyədir.
İlk misradan başlayaraq Aşıq sözünün dəyərli olmasını, eyni zamanda sözünün məclislərdə söyləndiyini etiraf edir.
İkinci misrada ariflərin bu sözlərin dəyərini anlayıb mənasını dərk etməsi haqqında məlumat var. Arif olmağa, Dədənin sözünü düz anlamağa, nə demək istədiyini başa düşməyə cəhd edərək misraların sirrini açmağa çalışırıq…
İkinci misradakı hər bir sözün ayrılıqda mənasına anlamağa, cümlə kontekstində əsas fikri dərk etməyə çalışacağıq:
“Arif” ərəb dilindən dilimizə keçmiş sifətdir. “bilən”, “qanan”, “başa düşən”.(Başa düşməklə qanmaq arasında da fərq var), “anlaqlı” və “mərifətli” məna çalarları var. Qoşmada “arif olan” qeyd etdiyimiz mənaların sonuncusuna daha çox uyğundur.
“Mətləb” sözü də ərəb mənşəli söz olub “arzu”, “istək”, “məqsəd” deməkdir. Dördüncü söz məhz “qanmaq” feilidir. “Başa düşmək” ilə “qanmağ” ın fərqi odur ki, məlumatı, informasiyanı şəxs özü dərk edir, “başa düşdükdə” isə, informasiya, məlumat kənar şəxs tərəfindən izah edilir. Deməli, Aşıq deyir ki, arif olan yəni mərifətli olan, məclislərdə yayılan dəyərli sözlərimdə məqsədimi, məramımı, istəyimi özü dərk edəcək, ayılacaq. Belə anlaşılır ki, aşığın bu sözünə qədər bağlı, hətta ariflər üçün belə anlaşılmayan, dərk edilməyən faktlar var.
Üçüncü misrada o vaxta qədər anlaşılmayan, bağlı qalan faktlar aşığın dəyərli sözləri ilə ifadə edilir. Deyilir ki, “Əhli-ibadətlər mömin sayılı”. Misranın məzmunu və dördüncü misradan hasil olacaq fikir mənə onu deməyə əsas verir ki, üçüncü misrada şərt məzmunu var, vəzn tələblərinə görə şərtin qrammatik əlaməti “sa” ixtisar olunub. Beləliklə, üçüncü misradan anlaşılır ki, ibadət əhli, ibadət edənlər mömin sayılsa da… Şərt budaq cümləsini ikinci cümləsi dördüncü misradadır. “Səxavətin ondan çoxdu savabı.” Fikir tamamlanır. Artıq bu, Dədə Ələsgərin qənaətidir və o, “nöbubətin” xüsusiyyətlərini saymaqdan kənara çıxır. Çünki heç bir dini kitabda “səxavətin” ibadətdən üstün ola biləcəyi fikrinə rast gəlmirik. Doğrudur, İslamın müqəddəs kitabı “Quran” da infaq adlanan səxavət imanın tərkib hissəsi sayılır və qeyd edilir ki, insanlar Allahın onlara verdiyi nemətləri Allah yolunda xərcləməli, malın əsl sahibin Allah olduğunu bilməli, azuqəsini bölüşməldir v. s. Lakin bu kimi faktlar belə səxavətin savabının ibadətdən çox olması demək deyil. Bu zaman növbəti sual yaranır, ümumiyyətlə, “səxavət” nədir və niyə Dədənin düşüncəsində savabı ibadətdən çoxdur?
“Səxavət” in “əliaçıqlıq”, “genişürəklilik”, “ehtiyacı olanlara yardım etməkdən zövq almaq xüsusiyyəti” eyni zamanda “öz maddi imkanlarını təmənnasız ehtiyacı olan insanlarla paylaşmaq” mənaları məlumdur və Dədə Ələsgərin bir çox şeirlərində bu fikrə rast gəlmək mümkündür.

Məsələn,
“İnsanda insanlıq səxavət olsun,
Neylərəm ki cah-calalı varıymış…”(1.14)

və yaxud
“Neçə sirri gördüm, sirr qaldım aşkar;
Səxavət əhlini yandırmadı nar”.(1.s.15)

Birinci nümunədə Aşıq insanlıqda səxavətin olmasını, ikinci nümunədə isə səxavətli insanların cəhənnəm odunda yanmayacaq qənaətini bölüşür. “Qaldı ki, qaldı” qoşmasında Hatəmin dünyadan köçəndən sonra səxavətinin qalmasından danışır. Məncə, Dədə Ələsgərin səxavətə bu qədər dəyər verməsi, insanlıq fəlsəfəsi, ali dəyər kimi qəbul etməsi onun “Kitabi- Dədə Qorqud” dan süzülüb gələn kodların daşıyıcısı, ümumtürk təfəkkürünün carçısı olması ilə bağlıdır.
Paylaşmaq duyğusu qədim türklərdə islamdan daha öncə vardı. Faktlara nəzər salaq: “Xanlar xanı xan Bayandır ildə bir kərə toy edib Oğuz bəylərini qonaqlardı”, (6.s.16) və yaxud, “… Qazan qırx otaq tikdirdi. Yeddi gün, yeddi gecə yemə-içmə oldu. Qırx evli qulla, qırx cariyə oğlu başına çevirdi, azad elədi. Cilasın ərənlərə qala verdi, ölkə verdi, cübbə çuxa verdi.” (6. s. 83) Başqa bir epizodda Qazan xanın evini yağmalatmasının- mal-mülkünün tamamilə paylamasının şahidi oluruq. Deməli, oğuz türkləri əlindəki var dövləti, qiymətli olanı paylaşmış, səxavətli olmuşlar. “Kitab” da bu kimi yüzlərlə fakt var. Fikrimcə bütün bunlar, Aşığın səxavətdən danışması, ən ali dəyərlərdən biri hesab etməsi mənə o qənaətə gəlməyə imkan verir ki, Dədə Ələsgər əslində XIX yüz ildə Göyçədə yaşayan oğuz türklərinin Dədə Qorqudu idi, Dədə Ələsgər də səxavəti, paylaşmağı milli dəyərlərdən biri hesab edir və bu dəyəri, dini dəyərdən üstün hesab edir…(səxavət haqqında Azərbaycan ədəbiyyatında orijinal fikir).

Üçüncü bəndə nəzər salaq:

Haqdı sözüm;// yetirəsən //isbata!4+4+3=11
Yemə irvə, //meyl eləmə// qiybata. 4+4+3=11
Şəriyyətdə// haramdı, zina-ləffata,
Ondan bəd yazırlar xəmri-şərabı.
(1.s.12)

Bəndin son iki misrasında daxili bölgünün dəyişik verilməsi məzmundakı dərin və hikmətli fikirlərin ifadəsində ərəb-fars mənşəli sözlərin üstün mövqedə işlənməsi ilə əlaqədardır. İlk misrada “isbata”, ikincidə “qiybata”, üçüncüdə “zina-ləffata” sözlərinin əksər səsləri üst-üstə düşdüyü üçün zəngin qafiyə yaranır.
Məzmuna gəlincə isə, ilk misrada Aşıq sözünün haqq olduğunu söyləyir. Birinci misranın ilk sözlərini doğruluq anlamında,(sidq) yəni sözünün doğru olması kimi və yaxud da Allahın sözü kimi də qavramaq mümkündür. Çünki “haqq” sözü ərəb dilindən gəlmiş, dilimizdə müstəqim mənada qarşılığı “doğru”, “düzgün”, “həqiqi” sözləridir. Dini kontekstdə “haqq” “Allahın adı” mənasında işlədilir. Hər iki halda Aşıq “nöbubətin” xüsusiyyətlərindən bəhs etmiş sayılır. İlk misranın davamında Aşıq bu sözlərin isbat ediləcəyi qənaətindədir.
İkinci misrada günahlardan uzaq durmaq əmr şəklində məsləhət məzmununda çatdırılır və misranın məzmunu ikinci bəndin son misrası ilə güclü antiteza yaradır. Deməli, ikinci bəndin dördüncü misrasında paylaşmaq, səxavət ali milli dəyər hesab edilir, üçüncü bəndin ikinci misrasında “sələm yemək” günah hesab edilir, uzaq durulması əmr edilir. Məndə ikinci misrada bu qənaəti formalaşdıran 1988 nəşrində “irvə”, 2004 və 2021 nəşrlərində verilmiş “riba” sözüdür. Görünür, Göyçə dialektində “r” samiti ilə başlayan sözlərə “i” səsinin artırılması faktı, məsələn, “rahat-irahat”, “razı-irazı” “riba” sözünün 1988-ci il nəşrinə əvvəlcə, “irba”, sonra isə “irvə” kimi daxil olmasına səbəb olmuşdur.
“riba” və “sələm” sözləri ərəb dilində təxminən eyni mənadadır. Borc müqabilində alınmış pula və ya əşyaya görə ödənilən əlavə pul kimi sələm və ya riba islam dininə görə haqsız qazanc, haram və günahdır. Bu söz misra kontekstində “yemə” inkar feili ilə birgə işləndiyi üçün “sələm yemə”, müasir dillə desək, “faizə pul vermə, puldan gələn faizi yemə” kimi anlayırıq. Deməli, bu fikir həm də səxavətli olmağın, əlindəki dəyərli əşyaları paylaşmaq xüsusiyyətinin ziddidir, qəbul edilməzdir. Misranın davamı olan “qıybata meyl eləmə” qadağası, həm Aşığın öz qənaəti, öz təcrübəsindən yaranmış ibrətamiz nəsihətdir, həm də islam dinində “dedi-qodu” iyrənc əməl kimi xarakterizə edilir.
Üçüncü misrada birbaşa şəriətin adı çəkilir və deyilir ki, şəriətdə zina-ləffata haramdır. Burada məzmunun aydınlanması üçün “zina” və “ləffata” sözlərinin əvvəlcə müstəqil, sonra isə mətn kontekstində izahına ehtiyac duyuruq.
“zina” ərəb dilindən tərcümədə qeyri-qanuni cinsi əlaqə deməkdir.(7. s.461)
İslam dinində “zina” nikah olmadan qadın ilə kişinin cinsi münasibəti kimi böyük günahlardan hesab edilir. “Quran” da, İsra surəsi 17/32 ayədə “həyasızlıq” adlanır və qadağan edilir. “Zina” nəinki islamda Türk törəsinə görə də namus və əxlaq anlayışlarına ziddir.
“Kitabi- Dədə Oqrqud” dastanı “Basat Təpəgözü öldürdüyü” boyda da “zina”nın əziyyətini Oğuz igidləri çəkir. Adı çəkilən boyda qeyd edilir ki, Oğuz eli bir gün yaylağa köçəndə Aruz qocanın Qonur Qoca Sarı adlı çobanı Uzun Binar(pınar, bulaq) adlı bulağın başına gəlir, orada pəriləri görür: “Çoban kəpənəyini(yapıncısını) üzərlərinə atdı, pəri qızının birini tutdu, təmə edüb dərhal cima elədi… Pəri qızı qanad urub uçdu, aydır(dedi): Çoban, il tamam olacaq, məndə əmanətin var, gəl, al-dedi. Amma oğuzun başına zaval gətirdin! Dedi.”(6. s. 113)Təpəgözün Oğuz igidlərinin başına hansı müsibətləri gətirməsi hamıya bəllidir, o müsibətlərin səbəbi isə çobanın zina etməsi ilə bağlıdır.
Dədə Qorqud hekayələrinin islamdan öncə yarandığını nəzərə alsaq, o qənaətə gələrik ki, “zina” pis bir əməl kimi islamdan öncə belə Oğuz türklərinə bəlli idi, türklər islamı qəbul etdikdə də “zina” nın günah olmasını islama görə bir daha yəqin etmiş oldular.
“Kitab”ın digər boylarında da qadın-kişi münasibətlərinə, xüsusilə, namus məsələsinə ciddi yanaşılır. “Salur Qazanın yağmalanması boyunda” bir neçə yerdə ümumtürk mənəvi dəyərlər sistemində ən ali mövqeydə dayanan namus və qeyrət hissi və bu hisslərin qorunması faktı yer alır. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, türklər üçün namus ali dəyərdir, zina yolverilməzdir.
“ləffata” sözünə gəlincə isə bu sözün hərfi tərcüməsi lüğətdə “gənc olmayan”, “dəliqanlı olmayan”, “igid olmayan” şəklində verilmişdir. (8. s.402). Deməli, gənc olmayan, dəliqanlı olmayan və igid olmayan anlayışları kişi cinsinə aid edilir, uşaq və ya yeniyetmə yaşlarında olan oğlandan söhbət gedir.
Hər iki sözün müstəqil lüğəvi mənasının izahı imkan verir ki, həmin sözləri izafət tərkibi şəklində, qoşmanın üçüncü bəndinin üçüncü misrasında “uşaq və ya yeniyetmə yaşlarında olan oğlanlarla zina şəriətdə haramdır” şəklində anlayaq.
İstər-istəməz düşünməli olursan, Dədə Ələsgər bu misranı söyləməyə ehtiyac duyubsa, deməli, Aşıq bu faktın mövcudluğu haqqında xəbərdar olub, eşidib. Sual yaranır, Qafqazda bu kimi ağır günah, hətta iyrənc bir əməl olubmu? Təəssüf ki, tarixi mənbələrdə Qafqaz Albaniyasında, Ərəb xilafəti dövründə, həm də dünyanın bir çox qədim dövlətlərində bu kimi naqis əməllərə rast gəlinib.
Sətrin sonunda “xəmri-şərab” izafətinin izahına ehtiyac var. Aşıq Ələsgərin şeirlərinin çap olunduğu 2021-ci il nəşrinin 51-ci səhifəsində izafətin birinci “xəmr” sözü “şərab” kimi izah edilir. Fikrimcə, “xəmr” sözünün digər mənalarına da diqqət yetirmək lazımdır. Bu söz ərəb dilində “örtmək”, “qapanmaq” mənasında, “şərab”, “çaxır” mənasında(8. s.270), həmçinin “sərxoş edən içki” mənasında işlənir. Görünür, Aşıq “xəmr- şərab” dedikdə “sərxoş edici şərabı” və ya “ağlı örtən, qapayan şərabı” nəzərdə tutur. Sərxoş etməyən şərab varmı? Bəli, var. Şərab az içilərsə, sərxoş etməz və yaxud tərkibində spirt olmayan şərablar da var fikrinə istinad edərək aşıq bu misralarında “uşaq və ya yeniyetmə yaşlarında olan oğlanlarla zinanı” şərab içməkdən daha ağır bir günah hesab edir və naqis əməl kimi şərh edir: ..Şəriətdə haramdı, zina- ləffata, Ondan bəd yazırlar xəmri-şərabı…..
Ümumiyyətlə, Ustad aşığın şəraba münasibəti fərqlidir. Məsələn, Aşıq “Getdi” rədifli qoşmasında “Şeyitbazlıq edib şərab içənlər, Canını odlara saldı da getdi.” Şərab içənləri mənfi planda təqdim etsə də “Olar” rədifli qoşmasında isə “Haqq meyi islama haram buyurub, dərd tüğyan eyləsə, mey içmək olar” deyərək tibbi ehtiyac zamanı (dərd xəstəlik mənasında da işlənir) istifadəsini məqbul sayır.
Qoşmanın üçüncü bəndindən hasil olan qənaət budur ki, Ustad Aşıq dinləyicilərinə və oxucularına zinanı və ona tay əməlləri pisləyib onlardan uzaq durmağı nəsihət edəndə “nöbubətin” əmanət və ismət xüsusiyyətini çatdırmış olur.

Xaliqindən utan, // məndən utanma!6+5=11
Şəcərətil-mövti// heç səhl sanma. 6+5=11
Miyata qail ol, //qafil dolanma, 6+5=11
Haqdı mizan,// sirat, qəbir// əzabı. 4+4+3=11
(1. S.12)

Bəndin daxili bölgüsü zamanı ikinci misrada “səhl” sözü 2 saitlə deyildiyi üçün 11 heca tələffüzdə tamamlanır. “utanma”, “sanma”, “”dolanma” sözləri zəngin qafiyənin göstəricisi sayılır.
Dördüncü bəndin feilin əmr şəklində, nida intonasiyası ilə verilmiş ilk “Xaliqdən-Allahdan utan, məndən utanma” fikri müdrik el aşığının əvvəlki üçüncü bənddə söylədiyi fikirlərin yekunu, digər tərəfdən isə sonrakı üç misra üçün zəmin rolunu oynayır.
Oxucu ikinci misrada aşığın yaradıcılığı üçün xarakterik olmayan 3 ərəb-fars mənşəli sözlə qarşılaşır.
Buna görə də “şəcərətil-mövti” izafəti və sayma feilin tərkibində işlənmiş “səhl” sözünün izahına ehtiyac duyulur.
Fikrimcə, ikinci misranın ilk sözü “şəcərətil” deyil, “şəkarəti” olmalıdır. Ona görə ki, izafətin ikinci sözü “”mövt” məna baxımından birinci sözlə uyğun gəlmir. “şəcərətil” ərəb dilindən tərcümədə “nəsil ağacı”, “soy kökü” mənasını ifadə edir, “mövt” isə “ölüm” deməkdir. Misrada “mövt+i” mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənib, iki sözü birləşdirəndə “şəcərə ölümü” anlamı yaranır. Misranın ümumi məzmununa ziddir.
Əgər “şəkarəti-mövti” olsa, daxili bölgü dəyişmədən “ruhun bədəndən çıxma anı” mənası yaranır. O zaman misra belə başa düşüləcək:
“Ruhun bədəndən çıxma anını heç də asan sayma”. “səhl” sözünün dilimizdə qarşılığı alınma mənşəli “asan” sözüdür. Ustadın bu fikri söyləməsi səbəbsiz deyil, teoloji düşüncəyə görə ruhun bədəndən çıxma anında insan ölümün kədərini, iztirabını, ağrı acısını görə, duya hiss edə bilir.
Bu mənada üçüncü misrada da “miyat” və yaxud “miyad” sözünün dilimizdə “axirət dünyası” anlamında işlənməsi fikrimizi qüvvətləndirir.
Deməli, ikinci və üçüncü misraların ümumi məzmununu birlikdə “Ruhun bədəndən çıxma anının asan sayma, axirəti düşün, özünü xəbərsiz kimi aparma. ” nəsihətini ifadə edir.
Dördüncü misrada fikir davam etdirilir, axirətdə baş verəcəklər sadalanır. Dədəmiz deyir ki, axirətdəki mizan-tərəzi var, sirat körpüsü və qəbir əzabı həqiqətdir, doğrudur.
Haqq aşığı qoşmanın beşinci bəndində axirətdəki mizan-tərəzidən, sirat körpüsündən, qəbir əzabından qurtulmağın və ya bir şəkildə axirət imtahanlarını verməyin yollarını sadalayır:
Əgər zərrə qalsa,// xümsün, zəkatın, 6+5=11
Hərgiz qəbul olmaz// sövmü səlatın, 6+5=11
Haqq yanında möhr// olmaz bəratın, 6+5=11
Salarlar boynuna// oddan tənnabı. 6+5=11
(1. s.13)
Beşinci bənddə də ikinci misrada daxili bölgü tələffüz hesabına 6+5=11 şəklində formalaşır. Mənsubiyyət şəkilçili “zəkatın”, “səlatın” və “bəratın” sözləri zəngin qafiyə yaradır.
Bəndin ilk misrası “”əgər tabelilik bağlayıcısı ilə başlanır, feilin şərt şəkli ilə bitir. Bu təsadüfü deyil, çünki ikinci misrada şərtin yerinə yetirilmədiyi təqdirdə ortaya çıxacaq nəticə verilir. Aşıq bu misrada paylaşmaq dəyərinin islam dinində vacib əməl hesab olunduğu fikrini söyləyir, əvvəlcə “xüms” ü xatırladır, sonra “ zəkat ” ın adını çəkir.
Xüms islam hüququna görə əldə edilmiş qazancın və ya qənimətin beşdə birinin dini vergi olaraq, zəkat isə imkanlı müsəlmanların qazanc və gəlirlərinin az bir hissəsini yoxsullara və ehtiyacı olanlara dini sədəqə kimi verilməsi deməkdir.
İkinci misra da şərt məzmununa malik, müasir ədəbi dilimizdə hərgah bağlayıcısının sinonimi kimi çıxış edən hərgiz bağlayıcısı ilə başlayır və deyilir:
“Əgər bu dünyada bir zərrə vermədiyin xüms(dini vergin), sədəqən qalarsa, ibadətgahlarda qıldığın namaz qəbul olunmaz. ”
Üçüncü və sonuncu misrada bu düşüncə davam etdirilir və vurğulanır ki, “Haqq- Allah qatında günahların bağışlanmaz, cəzadan qurtula bilməzsən, axirətdə boynuna oddan kəndir keçirilər.”
Altıncı bəndin məzmun və janr xüsusiyyətləri digər bəndlərlə müqayisədə daha çox diqqəti cəlb edir. Ona görə ki, dini kodlar, gizli mətləblər bu bənddə qabarıqdır.
Dəyəndə yarpağa// səslənər guşun, 6+5=11
Dərk elə var isə // idrakü huşun: 6+5=11
Sürüldü karvanın, // köçdü tay-tuşun, 6+5=11
Fərmani-qüdrətin// budu xitabı.6+5=11
(1.s.13)
“Guşun”, “huşun”, “tay-tuşun” sözlərinin yaratmış olduğu zəngin qafiyə qoşmanın forma gözəlliyini necə təmin edirsə, ilk misradakı “yarpaq” sözünün gizli semantikası məzmunu o qədər dərinə çəkir. Səthi yanaşıb, sözlərə hərfi mənada nəzər salsaq, birinci misraya ciddi anlam qazandıra bilmirik. Belə bir fikir yaranır: “Dəyəndə yarpağa qulağın səslənər.” Fikir aydın deyil. Lakin diqqəti “yarpaq” sözünə yönəldəndə remanın bu sözün üzərində olduğunu görürük. Bu mənada sözün din kontekstində izahına ehtiyac yaranır.
İslam dinində “yarpaq” Allahın hüdudsuz gücünün, nizamının simvoldur. Müqəddəs Quran kitabının Ənam surəsinin 59-cu ayəsində buyurulur ki, yerə düşən bir yarpaqdan belə Allahın xəbəri var. Bəzi dini təsəvvürlərdə ağacdan qopan yarpaq Allahın izni ilə yerə düşür, onun qopması da, yerə enməsi də Allahın iradəsi ilə mümkündür. Ağacda yarpaqların düzülüşü də Allahın nizamına bağlıdır.
Əgər misraya bu kontekstdən yanaşsaq, əsl mətləb anlaşılar. Görünür, Dədəmiz Ələsgər bizlərə demək istəmişdir ki, ağacın yarpağı yerə dəyəndə qulağında bu hadisə, yəni Allahın buyruğu səslənsin.
Yarpağın yerə enişi daha çox payız fəslində, xəzan çağında reallaşır. İnsanın qocalıq dövrü poeziyada payıza, xəzan çağına, yarpaqların saralıb yerə endiyi dövrə bənzədilir, ola bilər ki, Aşıq bu misrada demək istəyir ki, ey insan ömrünün payız çağında yadına düşər, heç olmasa , bu vaxt, ağlının, idrakının yerində olduğu vaxt dərk et ki, sənin dövrün keçdi, ömür sərmayən bitdi, tay-tuşun, yaşıdların dünyadan köçdü və bu ana qədər etdiyim öyüd-nəsihətlər, söylədiyim fikirlər ,əslində, Qüdrətli Fərman sahibinin-Allahın sənə xitabı, müraciətidir.
Bəndin sonrakı üç misrasını da ilk misra ilə məna baxımından birləşdirib bu qənaətə gəldikdə bir daha əmin olursan ki, şair ilk bənddə etdiyi sözə “nöbubət aşiqi” olmasına sadiqdir və bu missiyanı qoşmanın bütün bəndlərində layiqincə yerinə yetirir.
Yeddinci bənddə də müdrik el ağsaqqalı, qeybdən dürlü xəbərlər söyləyən Dədəm Ələsgərin ibrətamiz, həyat fəlsəfəsi ilə qarşılaşırıq:

Aldanma dünyanın// bu fənasına,6+5=11
Gül olma gövhərli// xəzanasına, 6+5=11
Özün yetir şahın// astanasına, 6+5=11
Dərdlərə dərmandı// dərin turabı.6+5=11
(1.s.13)

Misra daxili bölgünün nizamlı ahəngi fonunda “fənasına”, “xəzanasına” və “astanasına” sözləri sadəcə formal qafiyə yaratmır, həm də eyni məzmun xəttində birləşir.
“Dünyanın fənası”, yəni “fəna” sözü ərəb dilindən gəlmiş söz kimi “yox olma”, “məhv olma”, “varlığın sona çatması” mənasını ifadə edir;
“dünyanın xəzanası” “dünyanın solan, saralan vaxtı” mənasını kəsb edir.
Deməli, müdrik el aşığı üzünü insanlara tutub deyir:
“Ey insan, bu dünyanın yox oluşuna, sona çatmasına, varlığın sona çatmasına” və hər şeyin bununla da bitəcəyinə inanma, o biri dünyanı, axirəti fikirləş;
işıq saçan, rəngli, lakin solmaqda, saralmaqda olan fani dünyaya gül olma.(Məlumdur ki, payızda açılan gül tez solar), nə qədər ki, vaxt var, özünü şahın astanasına, qapısının ağzına yetir. Misralar oxucunu çox illər geriyə Nəsimiyə götürür. Sanki dahi Nəsimi qarşımızda dayanıb deyir:

Dünya duracaq yer deyil, ey can, səfər eylə,
Aldanma anın alinə, andan həzər eylə…

Dədə Ələsgər Şah dedikdə Şahi-Mərdan Həzrəti Əlini nərədə tutur.
Niyə Həzrəti Əlinin məhz astanasına, yanına yox deyə sual olunarsa, məncə, ömür sərmayəsi bitən bəşər övladı gənc ikən yaxşı əməlləri ilə Şahi-Mərdanın yanına yüksələ bilməyibsə, bu vaxtdan sonra o insanın gedə biləcəyi, yüksələ biləcəyi ən ali məqam Həzrəti Əlinin astanası ola bilər. Aşığın belə bir qənaətə gəlməsi bu səbəbdəndir. Sonuncu misradakı “türabı” sözünün semantikası da fikrimi təsdiq edir.
Aşıq “şahın-Həzrəti Əlinin dərin turabı dərdlərə dərmandır” misrasını anlamaq üçün də “türab” sözünün mənasının aydınlanması lazımdır.
“Türab” ərəb dilindən tərcümədə “toz, torpaq” deməkdir. Toz-torpaq adətən qapı astanasında olur. Aşıq burada bədii ifadə vasitəsi kimi mübağilədən istifadə etməklə Həzrəti Əlinin astanasındakı dərin(burda dərin sözü həm həqiqi, həm də məcazi mənada işlənə bilər)tozun, torpağın belə dərdlərə dərman ola biləcəyini söyləyir. Onu da xatırlamaq yerinə düşərdi ki, İslam Peyğəmbəri Həzrəti Əliyə “Əbu Türab”(üst-başı toza bulaşmış) ləqəbi vermişdir.
Qoşmanın yeddinci bəndi qüvvətli məcazları ilə də digər bəndlərdən seçilir.
İlk yeddi bənddə Dədə Ələsgərin dünya, axirət, ədəb-ərkan, əxlaq, mənəvi dəyərlərimizlə bağlı ibrətamiz fikirləri oxucunu elə ovsunlayır ki, sonuncu, möhürbəndə necə gəlib çıxdığını unudur. Möhürbənddə aşığın dünya və axirət haqqında fəlsəfi fikirləri yekunlaşır, ömrünü ləyaqətlə, bütün dini, əxlaqi dəyərlərə sadiq yaşamış, Dədə ünvanına yüksəlmiş el aşığı böyük təvazökarlıqla özünə belə nəsihət edir, peşmançılığını dilə gətirir, nəfsə aldandığını etiraf edir:

Yazıq Ələsgərəm,// zarü-binəva, 6+5=11
Elə iş tut: olsun // dərdinə dəva.6+5=11
Aldanıbsan nəfsə,// tapıbsan hava, 6+5=11
Dərk eyləyib, //qanmayıbsan// hesabı. 4+4=3=11
(1.s.13)

Səkkizinci, sonuncu bəndin daxili bölgüsü ilə “binəva”, “dəva”, “hava” sözlərinin qafiyə gözəlliyi harmoniya yaradır. Sıxılmış semantika, qafiyə formal deyil, məzmun vəhdətindən doğur, “binəva” qafiyəsinin “dəva”sı lap yaxınlıqda, ikinci misranın sonundadır.
İlk misrada Aşıq özünə fəryad edən yazıq, zavallı, nəsibsiz deyir.
İkinci misrada özü-özünə məsləhət edir ki, bundan bu yana elə iş tutsun ki, dərdlərinə dəva olsun.
Son iki misrada günahının nədən ibarət olmasını, nəfsə aldandığını, şeir, musiqi ilə məşğul olduğunu qeyd edir və bütün bunlara səbəb kimi bir də həyatı dərk etmədiyini göstərir. Fikrimcə, möhürbənddə yer almış bu fikirlər klassik Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Ə. Xəqaninin “Mədain xərabələri” qəsidəsinin aşağıdakı beytində ifadə olunmuş semantik yük ilə səsləşir:

Biz ədl sarayıykən, zülm ilə xarab olduq,
Zalimlər olan qəsrə gör neyləyəcək dövran.

Aşıq Ələsgər kimi Tanrının sözü çatdırmaq kimi səlahiyyəti verdiyi haqq aşığı, Dədə ünvanını qazanmış sözün övliyası nəfsə aldandığını, musiqiyə vurğunluğunu söyləyib özünü günahkar sayırsa, gəl gör ki, o zaman islamın şərtlərinə əməl etməyən, Allahın varlığını, göndərdiyi kitabları, peyğəmbərini, axirətini düşünməyən günahkar bəndələrin sonu necə olacaqdır.
“Bəli deyib yol-ərkana gəlmişəm” qoşmasının məzmun-ideya və bədii xüsusiyyətlərinin təhlili, Aşığın digər əsərləri ilə müqayisəsi onu deməyə əsas verir ki, bu qoşma Dədənin fəxriyyəsidir. Divan ədəbiyyatı ilə Dədə Ələsgər yaradıcılığını müqayisə etsək, görərik ki, Ustad “Əlif-Lam” əsərində Allahın tərifini(minacat), “Peyğəmbərin meracı” şeirində Peyğəmbərin tərifini (nət), “Rənc Ali-Əba” və “İmamlar” şeirlərində Şahın, Şahi-Mərdan- Həzrəti Əlinin mədhini(mədhiyyə), “Bəli deyib yol-ərkana gəlmişəm” qoşmasında özünün tərifini (fəxriyyə) vermişdir. Bu sadə bir tərif, fəxarət deyildir. Bu, söz sənətinə gəlişin təntənəli elanı idi…

Ədəbiyyat siyahısı:
1. “Aşıq Ələsgər Seçilmiş əsərləri. Şeirlər. Bakı, “Yazıçı” 1988” 184 s.
2. A. Axundov Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, Bakı, “Elm” 2005, 452 s
3. Şah İsmayıl Xətayi, Əsərləri “Şərq-Qərb” Bakı, 2005, 384 s.
4. Azərbaycan Respublikası dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi İzahlı dini terminlər lüğəti, Bakı, “Nurlar” Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi”, 2020, 320 s.
5. M. Hüseynov Aşıq Ələsgərin söz ümmanı, Bakı, “Elm və Təhsil”, 2017, 312s.
6. Kitabi Dədə Qorqud Dastanı, Bakı, “Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı”, 1962, 170 s.
7. M-Z klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti, II cilddə, II cild, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005,472 s.
8. A-L klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti, II cilddə, I cild, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005,416 s.
9. K. Əliyev AMEA Folklor İnstitutu Azərbaycan “Oğuznamə” si və mənəvi dəyərlər sistemi(Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Folklor İnstitutu Ədəbiyyat və incəsənət: milli kimlik və mənəvi zənginlik (II kitab). Bakı, Elm və təhsil, 2020. 284 s.
10. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Folklor İnstitutu Aşıq Ələsgər. Şeirlər, dastan-rəvayətlər, xatirələr. Bakı, “Elm və Təhsil”, 2021, 584 s.
11. Aşıq Ələsgər Əsərləri. Bakı, “Şərq-Qərb”, Bakı, 2004, 400 s.
12. Aşıq Ələsgər III çap, Toplayanı H. Əlizadə, Bakı, “Azərnəşr” 1937, 268 s.
13. Nəsimi Tərtib edəni H. Araslı, Bakı, “Azərnəşr” 1973, 665 s.
14.X. Şirvani Seçilmiş əsərləri, Tərtib edəni M. Sultanov, Bakı, “Lider” 2004, 672 s.

FATMA HACIYEVA,
Tibb elmləri doktoru,
professor

ZiM.Az

.